Onderwerpen op deze pagina:

Oorzaak

Katatonie kan verschillende oorzaken hebben. Het kan voorkomen bij blootstelling aan sommige toxische stoffen en het gebruik van bepaalde medicijnen. Vroeger werd katatonie gezien als variant van schizofrenie (‘schizofrenie van het katatone type’), maar later werd duidelijk dat katatonie het vaakst optreedt bij depressie. Katatonie kan ook ontstaan bij een andere psychische aandoening – zoals autisme, bipolaire stoornis, PTSS – en ook bij neurologische ziekten en stofwisselingziekten.

Symptomen

Er worden verschillende vormen van katatonie onderscheiden: hypoactief, hyperactief en mengvormen. Hypoactieve (of stuporeuze) katatonie kenmerkt zich door motorische verschijnselen en terugtrekgedrag. Hyperactieve katatonie kenmerkt zich juist door opwinding en bizar gedrag.

Volgens Van Harten (2005) zijn er vier groepen van symptomen bij katatonie:

  • Motorische verschijnselen

    Deze kenmerken zich vooral door onbeweeglijkheid, rigiditeit (motorische starheid), katalepsie (verstijving van het hele lichaam) en flexibilitas cerea (wasachtige buigzaamheid: ledematen blijven in de stand staan waarin iemand anders deze gebogen heeft).

  • Terugtrekgedrag

    Terugtrekgedrag kenmerkt zich door inactiviteit, zoals mutisme (niet praten), negativisme (weigeren van opdrachten), staren.

  • Opwinding

    Bij opwinding is er juist sprake van het tegenovergestelde van terugtrekgedrag. Er is sprake van impulsiviteit, hyperactiviteit, ongerichte agressie, en autonome instabiliteit (verstoorde lichaamsfuncties zoals temperatuur, hartslag en ademhaling).

  • Bizar, zich herhalend gedrag

    Hierbij moet men denken aan echolalie/echopraxie (het napraten of nadoen), grimasseren (vreemde gelaatsuitdrukkingen), stereotiep gedrag, overdreven mee- of tegenwerken.

Deze kenmerken zich vooral door onbeweeglijkheid, rigiditeit (motorische starheid), katalepsie (verstijving van het hele lichaam) en flexibilitas cerea (wasachtige buigzaamheid: ledematen blijven in de stand staan waarin iemand anders deze gebogen heeft).

Terugtrekgedrag kenmerkt zich door inactiviteit, zoals mutisme (niet praten), negativisme (weigeren van opdrachten), staren.

Bij opwinding is er juist sprake van het tegenovergestelde van terugtrekgedrag. Er is sprake van impulsiviteit, hyperactiviteit, ongerichte agressie, en autonome instabiliteit (verstoorde lichaamsfuncties zoals temperatuur, hartslag en ademhaling).

Hierbij moet men denken aan echolalie/echopraxie (het napraten of nadoen), grimasseren (vreemde gelaatsuitdrukkingen), stereotiep gedrag, overdreven mee- of tegenwerken.

Deze symptomen komen niet allemaal tegelijk voor bij één patiënt. In de literatuur zijn er meer dan veertig symptomen beschreven die worden gelinkt aan katatonie.

Katatonie wordt apart geclassificeerd volgens de criteria van een bekend leerboek in de psychiatrie, het diagnostisch handboek DSM-5 (Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders), een systeem dat wereldwijd gebruikt wordt. In de praktijk wordt het waarschijnlijk ondergediagnosticeerd.

In de DSM-5 is een lijst opgesteld van de tien belangrijkste symptomen. De classificatie katatonie volgens de DSM-5 kan pas worden gesteld als er minimaal drie of meer van die symptomen aanwezig zijn bij de patiënt.

SymptoomBeschrijving
StuporBewegingsloze toestand bij vol bewustzijn
KatalepsieSpontaan langdurig volhouden van (ongewone) lichaamshoudingen
Flexibilitas cereaLedematen blijven in de stand staan waarin de onderzoeker ze heeft gebogen
MutismeWeinig of geen verbale activiteit
NegativismeTegendraadse of geen reactie op een instructie
PosturingOverdreven lichaamshouding aannemen en volhouden tegen de zwaartekracht in
ManiërismeVreemde en overdreven uitvoering van normale handelingen
StereotypieHet herhalen van eigenaardige, doelloze bewegingen
EcholalieOngevraagd imiteren van spraak
EchopraxieOngevraagd imiteren van handelingen

De symptomen van katatonie (een katatoon beeld) kunnen lijken op een aantal andere aandoeningen zoals een manie, delier of epilepsie. Ook kunnen acute bijwerkingen van antipsychotica lijken op katatonie. Het is belangrijk dat bij het stellen van de diagnose katatonie ook deze aandoeningen worden overwogen. Een arts kan relatief eenvoudig en betrouwbaar katatonie vaststellen en kwantificeren middels de Bush-Francis Catatonia Rating Scale.

Behandeling

Patiënten die symptomen van terugtrekgedrag vertonen, kunnen al enige tijd geen eten of drinken hebben gehad als zij door hulpverlening worden gezien. De behandeling van patiënten met katatonie is dan ook in eerste instantie op gericht om uitdroging en ondervoeding te voorkomen. Tegelijk is behandeling van de overige symptomen van katatonie van groot belang. Dit gebeurt in eerste instantie met medicijnen. Indien er binnen enkele dagen geen verbetering of zelfs verslechtering optreedt, zal – afhankelijk van de ernst van de symptomen – al snel overwogen moeten worden over te gaan op het toepassen van Electroconvulsieve Therapie (ECT). Deze behandeling is zeer effectief bij katatonie en kan levensreddend zijn.

Heb je vragen over (de gevolgen van) een hersenaandoening of over behandelingen? Onze medewerkers van de infolijn helpen je graag. Neem gerust contact op via mail of telefoon.