Wat doet je smartphone met je hersenen? Dit zegt de wetenschap 

Even een berichtje beantwoorden. Het nieuws checken. Of gedachteloos door sociale media scrollen. Voor veel mensen is de smartphone de hele dag binnen handbereik. Maar wat doet dat eigenlijk met je hersenen? Is het slecht voor je hersengezondheid? 

Het korte antwoord is: daar is geen simpel ja of nee op te geven. Wel laat wetenschappelijk onderzoek zien dat smartphonegebruik invloed kan hebben op hoe onze hersenen functioneren. Vooral de relatie met slaap en aandacht is relatief goed onderzocht. Tegelijkertijd is er op dit moment geen overtuigend bewijs dat normaal smartphonegebruik leidt tot blijvende veranderingen in de hersenen.  

Om beter te begrijpen wat smartphonegebruik met onze hersenen doet, bracht de Hersenstichting de beschikbare wetenschappelijke kennis in kaart. Daarvoor zijn wetenschappelijke onderzoeken bestudeerd en zes experts geïnterviewd, onder andere op het gebied van psychologie, neurowetenschappen en jeugdgezondheid. 

Het gaat niet alleen om hoe lang je je telefoon gebruikt 

Vaak gaat het over schermtijd: hoeveel uur per dag zit je op je telefoon? Maar onderzoekers denken steeds vaker dat die vraag eigenlijk niet de belangrijkste is. Belangrijker is hoe je je smartphone gebruikt. Niet iedere minuut achter een scherm heeft namelijk hetzelfde effect. 

Zo kan het verschil maken: 

• Waarvoor je je telefoon gebruikt; 
• Of je voortdurend meldingen krijgt; 
• Of je meerdere dingen tegelijk doet; 
• Of je je telefoon gebruikt wanneer je in bed ligt vlak voor het slapengaan; 
• Of je moeilijker kunt stoppen.  

Slaap: de duidelijkste aanwijzingen 

Van alle onderzochte onderwerpen is de relatie tussen smartphonegebruik en slaap het duidelijkst.  

Vooral smartphonegebruik in bed, vlak voor het slapengaan, hangt samen met later inslapen en een minder goede nachtrust. Veel mensen denken dat vooral het blauwe licht van een scherm hiervoor verantwoordelijk is. Dat speelt waarschijnlijk een kleinere rol dan vaak wordt gedacht. Belangrijker lijken het uitstellen van gaan slapen, meldingen die je wakker houden en content die je mentaal actief of emotioneel houdt.  

Een goede nachtrust is belangrijk voor hoe je overdag denkt, leert en je voelt. Daarom zien onderzoekers slaap als een belangrijke manier waarop smartphonegebruik indirect invloed kan hebben op hersengezondheid.  

Je aandacht wordt steeds opnieuw onderbroken 

Ook voor aandacht zijn duidelijke aanwijzingen gevonden. Onderzoek laat zien dat zelfs een melding die je niet opent je aandacht tijdelijk kan verstoren.  Onderzoekers denken niet dat smartphones ons concentratievermogen blijvend beschadigen. Wel zorgen ze ervoor dat onze aandacht vaker wordt onderbroken. Daardoor wordt het lastiger om langere tijd met één taak bezig te zijn en krijgt je brein minder ruimte om tussendoor mentaal tot rust te komen. 

Smartphonegebruik heeft niet op iedereen dezelfde invloed 

De meeste onderzoeken zijn uitgevoerd onder jongeren. Dat is logisch: hun hersenen zijn nog volop in ontwikkeling en zij gebruiken vaak intensiever sociale media dan volwassenen. Daardoor weten we over de langetermijneffecten bij volwassenen nog minder.  

Ook reageren mensen verschillend op smartphonegebruik. Leeftijd, mentale gezondheid, de omgeving en de manier waarop iemand de smartphone gebruikt, spelen allemaal een rol. Wat voor de één geen probleem is, kan voor een ander wel nadelige gevolgen hebben.  

Wat weten we nog niet? 

De wetenschap heeft nog niet op alle vragen een antwoord. Veel onderzoek laat verbanden zien, maar kan niet aantonen wat oorzaak en gevolg is. Gebruiken mensen hun smartphone meer doordat ze bijvoorbeeld slechter slapen of zich minder goed voelen? Of leidt smartphonegebruik juist tot die problemen? Waarschijnlijk beïnvloeden deze factoren elkaar over en weer. 

Ook verandert de digitale wereld snel.  De manier waarop we onze smartphone gebruiken, kan in een paar jaar flink veranderen. Veel onderzoeken zijn bijvoorbeeld gebaseerd op de tijd die mensen zelf aangeven dat ze op hun telefoon doorbrengen. En dat klopt niet altijd. Ook zijn sommige onderzoeken uitgevoerd voordat korte, door algoritmen samengestelde videofeeds zo populair werden. Daardoor sluiten oudere onderzoeksresultaten niet altijd goed aan bij hoe we onze smartphone nu gebruiken.  

We moeten daarom voorzichtig zijn met harde conclusies. Tegelijkertijd zijn de aanwijzingen over de invloed op slaap en aandacht inmiddels sterk genoeg om bewust met smartphonegebruik om te gaan.  

Wat kun je zelf doen? 

Een gezonde digitale leefstijl draait niet alleen om minder schermtijd, maar vooral om bewuster gebruik. Je kunt bijvoorbeeld: 

• Je telefoon uit de slaapkamer houden of meldingen ’s nachts uitzetten; 
• Meldingen tijdens werk of studie beperken; 
• Voorkomen dat je steeds tussen je telefoon en een andere taak wisselt; 
• Voldoende tijd overhouden voor slaap, beweging en offline sociaal contact.  

Je hoeft je smartphone dus niet de deur uit te doen. Wel helpt het om bewust stil te staan bij hoe, wanneer en waarvoor je hem gebruikt. Juist kleine veranderingen kunnen al bijdragen aan een betere nachtrust, betere concentratie en meer rust. 

Met dank aan stagiaire Lucia de Jong voor het uitwerken van het adviesrapport voor de Hersenstichting.