Wat doen hormonen?

Hormonen regelen veel belangrijke dingen in het lichaam. Zoals:  

  • je lichaamstemperatuur  
  • je energie  
  • je stemming  
  • wanneer je honger of dorst hebt 
  • seksualiteit  
  • je afweersysteem
  • hoe goed je kunt nadenken  
  • hoe je met stress omgaat 

Geslachtshormonen en hormonale schommelingen 

Geslachtshormonen zijn hormonen die zorgen voor mannelijke en vrouwelijke kenmerken. Ze hebben invloed op je botten, spieren, vetverdeling, de menstruatie en het maken van sperma. Ze zijn ook belangrijk voor voortplanting.  

De hoeveelheid hormonen in je lichaam is niet altijd gelijk. Soms heb je meer van een bepaald hormoon, dan weer minder. Dit zijn hormonale schommelingen. Dit is normaal. Bij vrouwen schommelen deze hormonen vaak sterker dan bij mannen. Dit gebeurt bijvoorbeeld tijdens de menstruatie, zwangerschap en overgang.  

Deze schommelingen kunnen invloed hebben op je stemming, slaap, energie en concentratie. Sommige vrouwen hebben hier veel last van, maar anderen juist niet. Dit hangt onder andere samen met aanleg en leefstijl.  

Puberteit

Tijdens de puberteit zijn de hersenen nog in ontwikkeling. Door deze veranderingen zijn puberhersenen tijdelijk niet in balans. Bij pubers wint de emotie het daarom vaak van het verstand (de ratio).  

Ook stijgen de geslachtshormonen sterk. Deze verandering in hormonen hebben invloed op hoe gevoelig iemand is voor beloning, emoties en prikkels. Daardoor kunnen stemmingswisselingen toenemen. Pubers kunnen sneller geïrriteerd raken.  

Ook in het slaap-waakritme vindt een verschuiving plaats. De aanmaak van het hormoon melatonine verschuift bij veel jongeren naar een later tijdstip op de avond. Hierdoor worden zij ’s avonds later slaperig en hebben zij moeite om vroeg in slaap te vallen. 

Lees hier meer over de puberhersenen en slaap en jongeren.  

Menstruatiecyclus

Tijdens de menstruatiecyclus veranderen met name de hoeveelheid oestrogeen en progesteron. Rond de eisprong stijgt ook kort het hormoon testosteron. Sommige vrouwen merken hier weinig van. Anderen merken duidelijke veranderingen in hun stemming, energie en concentratie.  

Er zijn veel vrouwen die last hebben van PMS (premenstrueel syndroom). Hierbij horen lichamelijke klachten zoals een opgeblazen gevoel, hoofdpijn, gewrichts- of spierpijn. Maar ook mentale klachten zoals prikkelbaarheid, somberheid en angst, vooral vlak voor de menstruatie. Ook migraine komt vaker voor in deze periode.  

Bij een kleine groep vrouwen zijn de mentale klachten heel ernstig. Dit wordt PMDD (premenstruele dysfore stoornis) genoemd. De klachten kunnen het dagelijks leven flink beïnvloeden.  

Zwangerschap

Tijdens de zwangerschap verandert de hoeveelheid hormonen in je lichaam sterk. Met name oestrogeen en progesteron nemen flink toe. Dit is nodig voor de groei van de baby, maar kan ook effect hebben op de hersenen van de moeder. Sommige vrouwen merken dat ze tijdelijk vergeetachtiger zijn of zich minder goed kunnen concentreren. Ook kunnen stemmingswisselingen optreden.  

Meestal zijn deze klachten tijdelijk en verdwijnen na de bevalling. Bij sommige vrouwen blijven de klachten langer bestaan of ontstaat een postnatale depressie. Vrouwen voelen zich dan somber, prikkelbaar en hebben moeite met dagelijkse taken. Hormonen lijken hier een rol in te spelen, maar meerdere factoren spelen een rol. Er is meer onderzoek nodig om dit beter te begrijpen.  

Overgang

Tijdens de overgang veranderen de hoeveelheden oestrogeen en progesteron voortdurend en worden ze minder voorspelbaar. Dit komt doordat er niet meer elke maand een eisprong is. Uiteindelijk daalt het hormoon oestrogeen en stopt de menstruatie. Dit heeft invloed op de hersenen en op stoffen die belangrijk zijn voor je stemming en stress, zoals serotonine. Door deze veranderingen kunnen klachten ontstaan zoals somberheid, angst, stress en concentratieproblemen. Ongeveer één op de drie vrouwen heeft hier veel last van.  

Ook slaapt 40 tot 50 procent van de vrouwen slechter tijdens de overgang. Dit kan komen door opvliegers, stress of stemmingsklachten. Slechte slaap maakt het vervolgens weer moeilijker om met emoties en stress om te gaan. Lees hier meer over slaapproblemen tijdens de overgang.  

Ook heeft het lage oestrogeen gevolgen voor de lichamelijke gezondheid. Tijdens en na de overgang komt een hoge bloeddruk, hoog cholesterol en gewichtstoename vaker voor. Dit vergroot de kans op hart- en vaatziekten en daarmee ook op hersenaandoeningen, zoals een beroerte. Het is daarom verstandig om tijdens en na de overgang regelmatig je bloeddruk en cholesterol te meten. Lees hier meer over de hersenen en de overgang. 

Wat zijn de gevolgen?

Onderzoek naar hormonen en hersengezondheid is nog volop bezig. Er zijn aanwijzingen dat hormonale schommelingen samenhangen met klachten, zoals depressie, migraine en slaapproblemen. Maar er is meer onderzoek nodig om precies te begrijpen hoe groot deze effecten zijn.  

Ook bij bepaalde hersenaandoeningen, zoals multiple sclerose (MS), lijken hormonen een rol te spelen door de invloed op het afweersysteem. MS komt ongeveer 3 keer vaker voor bij vrouwen vanaf de puberteit tot aan de overgang, dan bij mannen in dezelfde leeftijd. Tegelijkertijd verloopt de ziekte bij mannen vaak ernstiger, waardoor zij vaker last hebben van klachten zoals geheugenproblemen. Het lijkt erop dat geslachtshormonen invloed hebben op het ontstaan en verloop van de ziekte.

Wat kun je zelf doen?

Hormonale schommelingen horen bij het leven en zijn meestal normaal. Toch kun je je hersenen ondersteunen door goed voor jezelf te zorgen. Voldoende slaap, regelmatige beweging, gezond eten en voldoende ontspanning helpen om klachten te verminderen. Ook stoppen met roken en het drinken van alcohol kan helpen, bijvoorbeeld bij het verminderen van opvliegers en nachtelijk zweten.  

Heb je ernstige of langdurige klachten, zoals somberheid, angst, aanhoudende slaapproblemen of migraine? Bespreek dit dan met je huisarts. Samen kun je kijken wat helpt, zoals hulp bij een gezondere leefstijl, of in sommige gevallen hormoontherapie. Hierbij krijg je extra oestrogeen, in combinatie met progesteron, om de ergste klachten te verminderen.  

De Hersenstichting heeft bij het opstellen van deze tekst dankbaar gebruik gemaakt van adviezen van:  

  • Prof. dr. Birit Broekman, bijzonder hoogleraar ziekenhuispsychiatrie, Amsterdam UMC

Laatste update: augustus 2026