Delen

Fragiele X-syndroom

Het fragiele X-syndroom is een erfelijke aandoening die wordt gekenmerkt door verstandelijke beperking en bepaalde gedragskenmerken, zoals op autisme gelijkend gedrag. De ziekte is zeldzaam; jaarlijks worden er in Nederland ongeveer 15 meisjes en 20 jongens geboren met het fragiele X-syndroom.

De oorspronkelijke naam van de aandoening was het 'Martin-Bell' syndroom, naar de artsen Martin en Bell die al in 1943 voor het eerst de uiterlijke en gedragskenmerken beschreven. Later, in 1991, werd de genetische oorzaak bekend. Inmiddels wordt veel onderzoek gedaan naar het gen dat verantwoordelijk is voor het fragiele X-syndroom. Sindsdien is er veel meer bekend geworden over de rol en de functie van het betrokken gen.

Oorzaak

Het fragiele X-syndroom wordt veroorzaakt door een grote verandering (volledige mutatie) in het gen FMR1, dat zich aan het einde van de lange arm van het X-chromosoom bevindt.

Figuur 1. Het X-chromosoom, waarop de volledige mutatie is te zien.

 

Door de locatie op het X-chromosoom komt de ziekte vaker voor bij mannen dan bij vrouwen. Er kan ook sprake zijn van een kleine verandering (premutatie). Mensen met deze premutatie hebben zelf niet het syndroom, maar dragen het afwijkende gen wel met zich mee. Bij draagsters van een premutatie kan deze, afhankelijk van de grootte van de premutatie, instabiel worden en als volledige mutatie doorgegeven worden aan haar kind. Mensen met een premutatie kunnen daarnaast na hun 50e jaar een nieuw neurologisch syndroom kunnen ontwikkelen, genaamd fragiele X geassocieerd tremor/ataxie syndroom (FXTAS).

 

Door de volledige mutatie wordt het FMR1-eiwit (FMRP) niet  meer geproduceerd.  Het ontbreken van dit eiwit lijkt er toe te leiden dat de dendrieten (korte, ontvangende uitlopers van de hersencellen) bij het fragiele X-syndroom een afwijkende structuur hebben. Dit veroorzaakt een zwakke verbinding tussen de verschillende zenuwcellen waardoor signalen niet goed worden doorgegeven. Hierdoor raakt het leerproces van de hersenen, dat op moleculair niveau plaatsvindt door de verandering van de structuur van dendrieten, verstoord.

Verschijnselen

Naast een (lichte tot zeer ernstige) verstandelijke beperking, hebben mensen met het fragiele X-syndroom nog een aantal andere symptomen. Vaak vertonen zij schuw gedrag/en of vermijden ze oogcontact. Door deze symptomen wordt vaak gezegd, dat mensen met het fragiele X-syndroom ‘autistische trekjes' vertonen. Daarnaast komen taal- en spraakafwijkingen voor, zoals snel en soms onsamenhangend praten. Mannen met het fragiele X-syndroom laten soms ook ADHD-achtig gedrag zien.

 

Mensen met het fragiele X-syndroom hebben vaak afwijkingen in het gezicht (relatief lang gezicht, grote oren, geprononceerde kin), en een lage spierspanning, met overstrekbaarheid van ledematen tot gevolg. De grove motoriek ontwikkelt zich langzamer, het leren lopen bijvoorbeeld begint vaak later dan bij een normale ontwikkeling. Ook de fijne motoriek ontwikkelt zich langzamer (bijvoorbeeld het vasthouden van een pen).

 

Mensen met het fragiele X-syndroom zijn meestal gezond, zijn niet vaker ziek dan normaal en hebben een normale levensverwachting. Bij jongens zie je vaak een vergroting van de testikels, ze zijn echter normaal vruchtbaar. Ook meisjes zijn normaal vruchtbaar.

Diagnose

Aan de hand van een genetische test kan de diagnose fragiele X-syndroom worden gesteld bij mensen met een verstandelijke beperking.
Als een zwangere vrouw draagster is van de mutatie (zowel premutatie als volledige mutatie), kan er met een vlokkentest of een vruchtwaterpunctie nog vóór de geboorte worden vastgesteld of het kind het fragiele X-syndroom zal hebben. Op basis van het resultaat kan worden nagedacht over mogelijke zwangerschapsonderbreking. Wanneer prenataal bij een jongen de volledige mutatie wordt vastgesteld, dan heeft hij altijd het fragiele X syndroom en is het vrijwel zeker dat het kind in meer of mindere mate een verstandelijke beperking zal ontwikkelen. Bij een meisje met de mutatie bedraagt de kans op ontwikkelingsstoornissen en mentale achterstand ongeveer 50%.

Behandeling

Momenteel is er (nog) geen genezing van fragiele X-syndroom mogelijk. Behandeling van de symptomen door middel van logopedie, opvoedkundige therapie en medicatie zijn opties om de kwaliteit van leven van de patiënt te verbeteren. Recent zijn klinische trials gestart met nieuwe medicijnen die ingrijpen op de signaaloverdracht tussen de zenuwcellen. De eerste resultaten wijzen voorzichtig op een verbetering van bepaalde gedragskenmerken maar verder onderzoek is noodzakelijk om dit te bevestigen.

Cijfers

De ziekte is zeldzaam; jaarlijks worden er in Nederland ongeveer 15 meisjes en 20 jongens geboren met het fragiele X-syndroom.

Aanmelden nieuwsbrief

Schrijf u in voor onze digitale nieuwsbrief en blijf op de hoogte van ons laatste nieuws.

Aanmelden Stel uw vraag online
Dit is contactinfo