Waarschuwing
Denk je aan zelfdoding en heb je hulp nodig? Bel dan direct de gratis hulplijn 0800-0113.
Soms kun je je zo slecht voelen dat je niet verder wilt leven. Praten over zelfdoding kan bij deze landelijke hulplijn voor zelfdodingpreventie. Je kunt ook terecht op de website 113.nl, bijvoorbeeld om te chatten met een hulpverlener.
Praat er ook over met je huisarts. Vraag om een dubbele afspraak buiten het spreekuur, dan heb je meer tijd.
Psychose
Tijdens een psychose maak je dingen mee die echt voelen, maar niet echt zijn (hallucinaties). Of je denkt dingen die niet kloppen, maar voor jou heel echt en zeker zijn (wanen). Bijvoorbeeld dat je achtervolgd wordt.
Psychose bij een hersenaandoening
Bij verschillende aandoeningen ben je extra gevoelig voor een psychose. Denk bijvoorbeeld aan hersenziekten zoals de ziekte van Parkinson. Bij parkinson kan een psychose ontstaan door de ziekte zelf, maar ook door medicijnen die de hoeveelheid dopamine in de hersenen verhogen. De kans op een psychose bij parkinson wordt onder andere vergroot door een hogere leeftijd en een langere ziekteduur. Als je met parkinson een ontsteking hebt, zoals een longontsteking of een blaasontsteking, kun je ook opeens verward worden. De behandeling van een psychose bij de ziekte van Parkinson hangt af van de oorzaak. Wordt de psychose bijvoorbeeld veroorzaakt door medicatie? Dan kan een arts de hoeveelheid of de soort parkinsonmedicatie veranderen. Of de arts schrijft medicijnen tegen de psychose voor. Is een ontsteking de oorzaak, dan moet die goed behandeld worden en verdwijnt de psychose daarna.
Geheugenklachten bij dementie kunnen je achterdochtig maken, omdat je je verward en onveilig voelt. Wanneer je voorwerpen kwijt bent, kun je overtuigd raken dat er dieven in het spel zijn. Ook mensen met hersenbeschadiging door bijvoorbeeld NAH, een hersentumor of een ontsteking in de hersenen kunnen gevoelig worden voor een psychose. Met een hersenletsel kost nadenken vaak meer moeite. Hierdoor raak je sneller overbelast. Dit kan ook leiden tot psychotische klachten. Revalidatie voor geheugenproblemen of cognitieve gedragstherapie kan dan helpen. Daarnaast kunnen aandoeningen met je hormonen je gevoelig maken voor een psychose, zoals het syndroom van Cushing of de ziekte van Graves
Vormen van psychotische stoornissen
Er zijn verschillende vormen van psychotische stoornissen, die in elkaar over kunnen gaan.
Schizofrenie
Bij schizofrenie heb je langer dan 6 maanden last van kenmerken die bij een psychose horen, zoals wanen en hallucinaties of verward gedrag. Of je hebt meerdere psychoses gehad. Hier heb je zoveel last van dat het problemen oplevert in je privéleven, op werk of op school. Naast de psychoses kun je ook andere klachten hebben. Je hebt bijvoorbeeld nergens zin in, moeite om je aandacht erbij te houden of weinig energie. Het verloop van schizofrenie is voor iedereen anders. Je kunt er goed mee leren omgaan als je je gevoeligheden en sterke kanten leert kennen. Maar bij sommige mensen blijft het dagelijks leven erg onder de klachten lijden.
Waanstoornis
Tijdens een waanstoornis denk je soms dat je een hele speciale missie hebt, bijvoorbeeld dat je de wereld moet redden. Of je weet zeker dat iemand verliefd op je is, ook al is die persoon dat niet. Ook kun je denken dat anderen je kwaad willen doen terwijl dat niet zo is. Bij een waanstoornis heb je geen last van andere kenmerken van een psychose, zoals hallucinaties. Je kunt meestal wel je werk blijven volhouden. Een waanstoornis kan jarenlang duren.
Schizoaffectieve stoornis
Bij een schizoaffectieve stoornis heb je last van psychoses. Daarbij heb je last van langerdurende sombere gevoelens, of juist heftige gevoelens (manie).
Psychotische stoornis na bevalling
Na een bevalling kun je last krijgen van een kraambedpsychose. Zo kun je denken dat de baby niet van jou is. Of je hebt het idee dat je baby beter dood kan zijn. De stoornis begint vaak met slechte slaap en wisselende stemmingen. Het is belangrijk om mentale klachten in het kraambed serieus te nemen. Neem daarom snel contact op met je huisarts als je hier last van krijgt.
Schizotypische persoonlijkheidsstoornis
Met een schizotypische persoonlijkheidsstoornis denk, voel en beleef je vaak dingen op een heel eigen manier. Ook heb je moeite om met andere mensen om te gaan en vertrouw je bijna niemand. Andere mensen vinden het soms moeilijk om je gedrag te begrijpen en om met je te praten. Dit is geen psychotische stoornis, maar gaat daar wel vaak in over.
VR behandeling bij achterdocht door psychose
Wim Veling (UMCG) doet onderzoek naar een Virtual Reality (VR) behandeling voor mensen met extreme achterdocht door een psychose. Dat maakt het mogelijk om te oefenen met situaties die in het echt misschien nog te spannend zijn. Ook kan iemand precies die situaties uitkiezen die hij nodig heeft en is het met deze methode wel mogelijk dat de psycholoog bij het oefenen aanwezig is.
86.000
In 2023 waren er naar schatting 86.000 mensen met een psychotische stoornis bekend bij de huisarts.
60%
60% van deze mensen is man; een psychotische stoornis komt bij mannen 1,5 keer vaker voor dan bij vrouwen.
80
In 2023 zijn er 80 mensen overleden aan een psychotische stoornis.
Psychosegevoeligheid
Behandelaren gebruiken steeds vaker het woord psychosegevoeligheid in plaats van psychotische stoornis of schizofrenie. Het woord schizofrenie roept bij veel mensen een negatief beeld op. Bijvoorbeeld dat je er nooit meer vanaf kunt komen, maar dit hoeft niet zo te zijn. Psychosegevoelig betekent dat iemand gevoelig is voor het krijgen van een psychose. Het is een overkoepelende term voor alle psychotische stoornissen, maar dekt niet de hele lading, omdat er meer speelt dan deze gevoeligheid.
De Hersenstichting heeft bij het opstellen van deze tekst dankbaar gebruik gemaakt van adviezen van:
- Prof. dr. Iris E.C. Sommer, hoogleraar Psychiatrie, UMC Groningen
Laatste update: december 2025