Wat zijn problemen met aandacht?

Als je aandacht aan iets geeft gebruik je je hersenen op veel verschillende manieren. Zo kun je alleen naar een lange film kijken als je je aandacht erbij kunt houden. Dan raak je de draad van het verhaal niet kwijt. Alle dingen die afleiden moet je ondertussen zoveel mogelijk ‘buiten de deur houden’.
Denk maar eens aan autorijden. Je kunt alleen goed blijven autorijden én een gesprek voeren met je bijrijder als je je aandacht erbij kunt houden. Want dan moet je op het verkeer blijven letten maar ook je gesprek blijven volgen.

Een ander voorbeeld. Je hebt met een vriend afgesproken om te gaan lunchen, maar het is op de afgesproken plek erg druk. Je kijkt dan snel door de ruimte op zoek naar je vriend, terwijl je de andere mensen overslaat. Ook daar gebruik je je aandacht voor.

Mensen met een hersenaandoening kunnen problemen hebben met hun aandacht. Ze kunnen minder aandacht opbrengen en hun aandacht minder goed verdelen (‘filteren’). Ze hebben ook eerder last van ‘overprikkeling‘. Veel stukjes informatie die ze horen, zien of voelen (‘prikkels’) kunnen ze dan niet goed verwerken. Of ze hebben last van vermoeidheid of van geheugenproblemen.

Je hebt verschillende soorten aandacht:

  • snel kunnen reageren op iets dat je hoort of ziet, zoals ondertiteling op de televisie,
  • je aandacht kunnen richten op iets dat je hoort of ziet, ook als het een drukke situatie is,
  • aandacht kunnen geven aan verschillende dingen tegelijkertijd, zoals tegelijkertijd praten en lopen,
  • langere tijd aandacht kunnen geven aan iets, zoals een boek lezen,
  • je aandacht ‘filteren’: richten op het ene dat je hoort of ziet, en niet letten op de achtergrond waarin je andere dingen dingen hoort of ziet, zoals een gesprek voeren op een feestje met harde muziek,
  • kunnen wisselen van aandacht.

Kenmerken van problemen met aandacht

Bij de meeste dingen die je doet en meemaakt heb je wel je aandacht nodig. Daarom kunnen problemen met aandacht erg lastig zijn. Het valt dan bijvoorbeeld op door de volgende dingen:

  • Je bent snel afgeleid, een boek lezen lukt niet meer
  • Je hebt moeite om iets te volgen, je wordt sneller moe in drukke situaties
  • Je kunt niet meer dan één ding tegelijk doen, bijvoorbeeld lopen en tegelijkertijd praten
  • Informatie is je al snel teveel, je hebt meer tijd nodig om beslissingen te nemen
  • Je begrijpt iets niet meer zo snel, het verschil tussen hoofdzaken en bijzaken is moeilijk
  • Je hebt moeite je aandacht te richten
  • Je hebt moeite aandacht te geven als er tegelijkertijd achtergrond geluiden zijn (‘filteren’)
  • Je bent snel afgeleid, een boek lezen lukt niet meer
  • Je hebt moeite om iets te volgen, je wordt sneller moe in drukke situaties
  • Je kunt niet meer dan één ding tegelijk doen, bijvoorbeeld lopen en tegelijkertijd praten
  • Informatie is je al snel teveel, je hebt meer tijd nodig om beslissingen te nemen
  • Je begrijpt iets niet meer zo snel, het verschil tussen hoofdzaken en bijzaken is moeilijk
  • Je hebt moeite je aandacht te richten
  • Je hebt moeite aandacht te geven als er tegelijkertijd achtergrond geluiden zijn (‘filteren’)

Impact van problemen met aandacht

  • Iets begrijpen

    Problemen met aandacht kunnen ervoor zorgen dat het je veel moeite kost om iets goed te begrijpen. Het is net alsof je langzamer denkt. Dat komt omdat je moeite hebt verschil te maken tussen hoofdzaken en bijzaken. Daardoor heeft je geheugen het ook moeilijker. Deze problemen samen maken iets begrijpen extra moeilijk.

  • Jezelf verplaatsen

    De juiste aandacht is heel belangrijk wanneer je meedoet in het verkeer. Tijdens een gewone autorit of fietstocht moet je immers alles kunnen zien, horen, ruiken of voelen. Problemen met je aandacht kunnen het moeilijk maken om mee te doen in het verkeer.

  • Jezelf verzorgen

    Als aandacht voor je dagelijkse activiteiten moeilijk voor je is kost dat veel energie. Dat kan dan zomaar ten koste gaan van de energie die je nodig hebt om jezelf te verzorgen.

  • Omgaan met anderen

    In het contact met anderen is aandacht belangrijk. Je kunt je onzeker gaan voelen als je niet direct begrijpt wat er wordt gezegd. Als je ergens bent met veel achtergrondgeluid, zoals op een verjaardagsfeestje, kan het lastig zijn aandacht te hebben voor de mensen in je omgeving. Als je zoiets moeilijk vindt maak je zo’n afspraak bijvoorbeeld toch maar niet, of zeg je een feestje toch maar af. Het omgaan met anderen kan daarom moeilijk voor je zijn.

  • Dagelijkse activiteiten

    Het kan lastig zijn om aandacht te hebben bij werk, studie of andere activiteiten. Je krijgt niet alles meer voor elkaar zoals vroeger. Dat merk jij en je omgeving kan het ook merken. Je hebt misschien meer rust nodig. Of een rustiger omgeving. Dat kan het lastig maken om te werken, of naar school te gaan.

  • Meedoen aan de wereld

    Aandacht voor het nieuws, luisteren naar de radio of tv kijken kan teveel voor je zijn. Als je zuinig moet zijn met je aandacht kan dat gevolgen hebben. Bijvoorbeeld dat je belangrijk nieuws hebt gemist.

    Als aandacht geven moeilijk is, of als je moeite hebt je aandacht goed te verdelen, ben je al snel beperkt in het meedoen aan de wereld.

Problemen met aandacht kunnen ervoor zorgen dat het je veel moeite kost om iets goed te begrijpen. Het is net alsof je langzamer denkt. Dat komt omdat je moeite hebt verschil te maken tussen hoofdzaken en bijzaken. Daardoor heeft je geheugen het ook moeilijker. Deze problemen samen maken iets begrijpen extra moeilijk.

De juiste aandacht is heel belangrijk wanneer je meedoet in het verkeer. Tijdens een gewone autorit of fietstocht moet je immers alles kunnen zien, horen, ruiken of voelen. Problemen met je aandacht kunnen het moeilijk maken om mee te doen in het verkeer.

Als aandacht voor je dagelijkse activiteiten moeilijk voor je is kost dat veel energie. Dat kan dan zomaar ten koste gaan van de energie die je nodig hebt om jezelf te verzorgen.

In het contact met anderen is aandacht belangrijk. Je kunt je onzeker gaan voelen als je niet direct begrijpt wat er wordt gezegd. Als je ergens bent met veel achtergrondgeluid, zoals op een verjaardagsfeestje, kan het lastig zijn aandacht te hebben voor de mensen in je omgeving. Als je zoiets moeilijk vindt maak je zo’n afspraak bijvoorbeeld toch maar niet, of zeg je een feestje toch maar af. Het omgaan met anderen kan daarom moeilijk voor je zijn.

Het kan lastig zijn om aandacht te hebben bij werk, studie of andere activiteiten. Je krijgt niet alles meer voor elkaar zoals vroeger. Dat merk jij en je omgeving kan het ook merken. Je hebt misschien meer rust nodig. Of een rustiger omgeving. Dat kan het lastig maken om te werken, of naar school te gaan.

Aandacht voor het nieuws, luisteren naar de radio of tv kijken kan teveel voor je zijn. Als je zuinig moet zijn met je aandacht kan dat gevolgen hebben. Bijvoorbeeld dat je belangrijk nieuws hebt gemist.

Als aandacht geven moeilijk is, of als je moeite hebt je aandacht goed te verdelen, ben je al snel beperkt in het meedoen aan de wereld.

Oorzaak in de hersenen

Aandacht geven vraagt heel veel van je hersenen. Allerlei verschillende delen van je hersenen moeten daarbij samenwerken. Als gevolg van een hersenaandoening kan er dus iets mis zijn in een van deze gebieden, waardoor je problemen kunt hebben met aandacht.

In de hersenen in de wandbeenkwab (parietaalkwab) bepaal je bijvoorbeeld wat belangrijk is, en wat niet. De voorhoofdskwab is belangrijk om aandacht vast te houden, net als de basale ganglia. En de thalamus is weer belangrijk bij het schakelen tussen verschillende prikkels.

Daarnaast spelen verschillende boodschappersstoffen in je hersenen (neurotransmitters) ook een rol bij aandacht.

Welke aandoeningen leiden vaak tot problemen met aandacht?

Problemen met aandacht kunnen voorkomen bij verschillende hersenaandoeningen of na verschillende soorten hersenschade. Bij sommige mensen zijn de problemen blijvend, bij anderen kunnen ze ook weer over gaan. Dit verschilt per persoon maar ook per aandoening.

Problemen zijn er bijvoorbeeld bij traumatisch hersenschade na een ongeluk. Bij sommige mensen zijn de problemen dan tijdelijk en gaat het steeds wat beter naarmate tijd voorbij gaat. Of het verbetert helemaal. Problemen kunnen ook blijven bestaan, misschien in een iets minder ernstige vorm.

Problemen kunnen terugkomen

Na grote veranderingen in het dagelijks leven kunnen problemen met de denkfuncties opnieuw terugkomen. Bijvoorbeeld als je ander werk krijgt of gaat verhuizen naar een ander huis. Dan passen de vaste gewoontes niet meer. Het is een nieuwe situatie, met nieuwe prikkels en nieuwe eisen aan het geven van aandacht.

Ook bij kinderen kunnen na hersenschade de problemen pas op een latere leeftijd ontstaan (‘growing into deficits’). De omgeving gaat andere eisen stellen aan hun aandacht. Bijvoorbeeld omdat kinderen naar school gaan, of naar de bovenbouw gaan met andere lessen in een ander tempo. Dan blijkt het probleem niet echt ‘over’ te zijn.

Er zijn verschillende hersenaandoeningen die problemen met aandacht kunnen veroorzaken. Dit kan bijvoorbeeld voorkomen:

  • na een beroerte, dan kunnen de problemen tijdelijk zijn,
  • bij mensen met de ziekte van Parkinson,
  • bij mensen met ADHD / ADD
  • bij mensen met MS, zij krijgen deze klachten al vrij snel,
  • bij mensen met dementie. Zij hebben naast de problemen met aandacht vooral ook moeite met aanwijzingen krijgen. Ze kunnen een opdracht of activiteit niet afmaken, zinnen niet afmaken of de draad van het gesprek kwijtraken. Ze kunnen middenin een gesprek weglopen. Aan de andere kant kunnen ze een heel sterke aandacht krijgen voor één idee of gebeurtenis (‘fixatie’), afwezig zijn en lange tijd in het luchtledige kijken.
  • bij mensen met een depressie of bipolaire stoornis.

Tips voor mensen met problemen met aandacht

Problemen met aandacht verdwijnen niet zomaar door oefening of training. Vaak kun je wel je situatie verbeteren. Een paar tips:

  • Train je aandacht. Maak bijvoorbeeld regelmatig puzzels, kruiswoordraadsels of speel eens sudoku. Het is nog niet wetenschappelijk bewezen dat dit helpt maar, maar deze eenvoudige manier van aandacht geven zorgt ook voor ontspanning.
  • Voorkom afleidingen. Afleiding kan in je hoofd zitten, zoals piekeren, of je depressief voelen. Afleiding kan ook daarbuiten zijn zoals radio, televisie, andere personen. Richt je aandacht op het hier en nu. Zet het extern omgevingsgeluid uit. Zoek een rustige omgeving op of vraag anderen om stil te zijn.
  • Neem pauzes. Regelmatig je hersenen ontspannen zorgt ervoor dat je alert bent wanneer het nodig is. Bijvoorbeeld: neem een pauze na 30 minuten met volle aandacht werken. Zorg voor de ontspanning die bij jou past.
  • Maak een bericht aan jezelf. Denk hardop “Waar zit ik nu?” en “Wat moet er nu gebeuren?” Het maakt je gedachten extra helder.
  • Gebruik hulpmiddelen. Post-it’s met een eenvoudige boodschap erop, zoals “Focus je”. Of zet een kookwekker om de 30 minuten.
  • Geef je grenzen aan. Vertel aan anderen wanneer dat je even afgeleid was.
  • Ken jezelf. Maak een planning van wat je gaat doen. Zoek uit wanneer je de meeste aandacht hebt. Plan je belangrijke dingen op die momenten.
  • Werk één voor één. Teveel informatie en opdrachten zorgen voor verwarring en stress. Ze maken je problemen met aandacht groter.

Behandelen van problemen met aandacht

In het begin, bijvoorbeeld bij een beroerte of hersenschade na een ongeluk, heb je vaak contact met de neuroloog. Deze test bijvoorbeeld je reflexen.

Daarna kan een revalidatie-arts of assistent aan je bed komen om het aandacht geven te testen en om de keuze te maken van de verdere behandeling.

Mocht je juist vanuit huis problemen krijgen kan je via de huisarts doorverwezen worden naar een revalidatiecentrum, fysiotherapeut of ergotherapeut.

Trainen of leren omgaan met

Soms blijven problemen met aandacht bestaan maar in andere gevallen kande aandacht verbeteren of kunnen de problemen helemaal verdwijnen. Behandeling kan nodig zijn met als doel:

  • het trainen van aandacht of
  • het leren om te gaan met de problemen rondom aandacht.

Een neuropsycholoog kan met een neuropsychologisch onderzoek bepalen of de mogelijkheden en functies van je hersenen passen bij je leeftijd en je situatie.

Problemen met je aandacht hangen vaak samen met trager denken. Hierdoor heb je extra last van tijdsdruk. Je hebt het gevoel dat je tijd te kort komt. Het behandelen van problemen met aandacht kan zijn:

  • leren omgaan met minder aandacht bij het uitvoeren van moeilijke taken,
  • leren omgaan met trager denken (Time Pressure Management)

Aandacht geven doe je met je hersenen. Dat betekent ook dat je je hersenen een beetje kunt trainen. Dat gaat meestal in kleine stapjes. Door ermee te oefenen kun je telkens een klein beetje beter worden. Of je kunt ermee proberen te voorkomen dat het aandacht geven achteruitgaat.

Deze tekst over aandachtsproblemen is gemaakt in samenwerking met:

  • dr. Tanja Nijboer, Universiteit Utrecht en Kenniscentrum Revalidatiegeneeskunde Utrecht