Wat is erfelijkheid?
Van je ouders erf je DNA. DNA zit in de cellen van je lichaam en zit vol informatie over jouw eigenschappen. Bijvoorbeeld je haarkleur en oogkleur. Een gen is een stukje DNA dat informatie bevat voor een functie in het lichaam. Soms zit er een afwijking in een gen. Meestal merk je daar niks van. Maar soms kan zo’n afwijking het risico op een ziekte beïnvloeden. Als een ziekte door één zo’n afwijking ontstaat, noemen we dit een erfelijke oorzaak. Als een afwijking in het DNA het risico op ziekte beïnvloedt, dan noemen we dit een erfelijke risicofactor.
Verschil tussen een erfelijke oorzaak en erfelijke risicofactor
Bij hersenaandoeningen kunnen genen op verschillende manieren een rol spelen. Soms is een gen de directe oorzaak van een ziekte. Soms verhoogt een gen alleen de kans dat iemand ziek wordt.
Bij een erfelijke ziekte veroorzaakt één afwijking in één gen de ziekte. Dit gebeurt bijvoorbeeld bij de ziekte van Huntington. De ziekte van Huntington wordt dus altijd veroorzaakt door een afwijking in het Huntington-gen. Lees hier meer over de ziekte van Huntington.
Bij een erfelijke riscofactor ligt het anders. Hierbij vergroot een gen alleen de kans op een ziekte. Het betekent dus niet dat je de ziekte zeker krijgt.
Is dementie erfelijk?
Dementie kan vaker in één familie voorkomen, maar is meestal geen erfelijke ziekte. Bij de ziekte van Alzheimer zijn er zowel erfelijke oorzaken als erfelijke risicofactoren bekend.
Maar de erfelijke oorzaken van Alzheimer zijn zeldzaam. Erfelijke oorzaken komen vooral voor in families waar Alzheimer op een jonge leeftijd ontstaat. Bij de meeste patiënten met de ziekte van Alzheimer spelen erfelijke risicofactoren een rol. Deze vergroten de kans op de ziekte, maar veroorzaken die niet direct.
Ook leefstijl en andere genen hebben invloed. Dit noemen we erfelijke aanleg. Dat betekent dat meer kans hebt op een ziekte te krijgen, maar het hoeft niet te gebeuren.
Een kleine groep mensen heeft wel een erfelijke vorm van dementie. Dit komt bijvoorbeeld vaker voor bij frontotemporale dementie (FTD) en bij dementie op jonge leeftijd (onder de 65 jaar).
Maak je je zorgen over erfelijkheid? Bespreek dit dan met je arts. Samen kan je kijken of verder onderzoek nodig is. In sommige gevallen is het mogelijk om een DNA-test te doen. Zo’n test kan alleen erfelijke oorzaken aantonen, geen erfelijke risicofactoren. Als het nodig is, verwijst je arts je naar een klinisch geneticus. Dit is een specialist in erfelijkheid.
Hoe zit het met hersenaandoeningen zoals Parkinson, ALS en MS?
Voor hersenaandoeningen zoals de ziekte van Parkinson, ALS en MS geldt grotendeels hetzelfde als bij dementie: meestal zijn deze ziekten niet erfelijk. Vaak gaat het om een combinatie van erfelijke aanleg en andere factoren, zoals leefstijl en omgeving.
De ziekte van Parkinson is meestal niet erfelijk. In sommige gevallen is de verandering in een gen de belangrijkste oorzaak van de ziekte. Dit wordt dan de erfelijke vorm van de ziekte van Parkinson genoemd. De kans op deze vorm van Parkinson is groter wanneer de ziekte op jonge leeftijd ontstaat.
Ook ALS is in de meeste gevallen niet erfelijk. Bij 5 tot 10% van de patiënten is er sprake van een erfelijke vorm van ALS. Dit wordt ook wel familiaire ALS (FALS) genoemd. Vaker is de oorzaak van ALS een combinatie van aanleg en dingen uit de omgeving.
Ook MS is niet direct erfelijk. Je kunt wel een erfelijke aanleg voor MS hebben. Dit kan de kans op MS, samen met andere dingen uit de omgeving, verhogen. MS komt in sommige families iets vaker voor dan in andere. Meestal gaat het dan om bepaalde genen die te maken hebben met hoe het afweersysteem werkt. Of je MS krijgt hangt dan nog steeds vooral af van dingen uit de omgeving.
Is slagaderverkalking erfelijk?
In sommige families komt slagaderverkalking vaker voor. Hierbij raken bloedvaten vernauwd of verstopt. Erfelijkheid speelt hierbij een rol, maar is nooit de enige oorzaak. Slagaderverkalking kan leiden tot een hersenbloeding of een herseninfarct. Risicofactoren voor slagaderverkalking, zoals hoge bloeddruk of hoog cholesterol, kunnen deels erfelijk zijn. Komen deze problemen vaak voor in je familie, of kregen familieleden op jonge leeftijd een beroerte? Bespreek dit dan met je huisarts.
Zeldzame erfelijke aandoeningen
Er zijn een aantal zeldzame erfelijke hersenaandoeningen. Voorbeelden hiervan zijn de ziekte van Huntington, cerebrale amyloïdangiopathie (CAA), CADASIL en erfelijke bewegingsstoornissen zoals ADCA.
De Hersenstichting heeft bij het opstellen van deze tekst dankbaar gebruik gemaakt van adviezen van:
- dr. Sven van der Lee, arts en genetisch epidemioloog bij Amsterdam UMC
Laatste update: augustus 2026